Cumhuriyet Nasıl İlan Edildi? İşte Tarihi Kararın Perde Arkası

Türkiye’nin yönetim biçimini değiştiren ve milli egemenliği devletin temel unsurlarından biri haline getiren Cumhuriyet, 29 Ekim 1923’te Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde ilan edildi. Ancak bu tarihi kararın arka planında, Milli Mücadele yıllarından itibaren şekillenen bir düşünce ve Cumhuriyet’in ilanından bir gece önce Çankaya Köşkü’nde yapılan kritik bir görüşme bulunuyordu. Mustafa Kemal Atatürk’ün yıllar süren bağımsızlık mücadelesinin ardından hayata geçirdiği Cumhuriyet fikri, 29 Ekim’de yalnızca yönetim biçiminin değişmesi anlamına gelmedi. Aynı zamanda yeni Türk devletinin siyasi yapısı kesinleşirken devlet başkanlığı meselesi de çözüme kavuştu.

Cumhuriyet Fikrinin Temelleri Milli Mücadele Yıllarında Atıldı

Cumhuriyet’e uzanan süreç, Mustafa Kemal Atatürk’ün 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkmasıyla başlayan Milli Mücadele döneminde şekillendi. Atatürk’ün Erzurum Kongresi sırasında yakın çalışma arkadaşlarından Mazhar Müfit Kansu’ya zaferin ardından Cumhuriyet yönetiminin kurulacağını söylediği aktarılıyor. Ancak dönemin siyasi koşulları nedeniyle bu düşünce bir süre açıkça gündeme getirilmedi. 23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılmasıyla milli iradeye dayanan yönetimin temelleri atıldı. Kurtuluş Savaşı’nın zaferle sonuçlanması ve 24 Temmuz 1923’te Lozan Barış Antlaşması’nın imzalanması, Türkiye’nin bağımsızlığının uluslararası alanda kabul görmesi açısından önemli bir dönüm noktası oldu. Ankara’nın 13 Ekim 1923’te başkent ilan edilmesi de yeni devletin yapılanmasında önemli bir aşamaydı. Buna karşın devletin yönetim biçimi henüz anayasal olarak Cumhuriyet şeklinde tanımlanmamıştı. 27 Ekim 1923’te hükümetin istifasının ardından yeni kabinenin oluşturulamaması, mevcut yönetim sistemindeki sorunları belirgin hale getirdi. Yaşanan siyasi bunalım, Cumhuriyet’in ilanına giden süreci hızlandırdı.

Çankaya Köşkü’nde Tarihi Karar Alındı

28 Ekim 1923 akşamı Mustafa Kemal Paşa, yakın çalışma arkadaşlarını Çankaya Köşkü’nde düzenlenen akşam yemeğinde bir araya getirdi. Toplantıda İsmet Paşa, Kazım Paşa, Fethi Bey, Kemalettin Sami Paşa, Halit Paşa, Fuat Bey ve Ruşen Eşref Bey gibi isimler de bulunuyordu. Yemek sırasında söz alan Mustafa Kemal Paşa, ertesi gün Cumhuriyet’in ilan edileceğini arkadaşlarına bildirdi. Bu açıklama, uzun süredir üzerinde çalışılan yönetim değişikliğinin artık hayata geçirileceğini ortaya koyuyordu. Masadaki isimlerin kararı desteklemesinin ardından izlenecek yol belirlendi ve gerekli hazırlıklar başlatıldı. Atatürk, daha sonra Nutuk’ta anlattığı bu tarihi akşamda, “Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz” diyerek kararını arkadaşlarıyla paylaştığını aktardı. Gecenin ilerleyen saatlerinde İsmet Paşa ile birlikte 1921 Anayasası’nda değişiklik yapılmasını öngören kanun teklifi hazırlandı. Böylece Çankaya Köşkü’nde alınan karar, ertesi gün Meclis’te görüşülecek anayasal düzenlemenin temelini oluşturdu.

Cumhuriyet 29 Ekim 1923’te Saat 20.30’da İlan Edildi

29 Ekim 1923’te toplanan TBMM’de, devletin yönetim biçimini Cumhuriyet olarak belirleyecek anayasa değişikliği ele alındı. Görüşmelerin ardından 1921 Anayasası’na “Türkiye Devleti'nin şekli hükümeti Cumhuriyet'tir” hükmünü getiren düzenleme kabul edildi. Saat 20.30’da yapılan oylamada oturuma katılan 158 milletvekilinin tamamı Cumhuriyet’in ilanı yönünde oy kullandı. Kararın açıklanmasının ardından Meclis’te “Yaşasın Cumhuriyet” sesleri yükseldi ve tarihi karar alkışlarla karşılandı. Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte Türkiye’nin yönetim biçimi resmiyet kazanırken, milli egemenlik anlayışı da devletin anayasal yapısında açıkça yer aldı. Böylece yeni Türk devletinin yönetimine ilişkin önemli bir belirsizlik giderilmiş oldu.

Mustafa Kemal Atatürk Türkiye’nin İlk Cumhurbaşkanı Seçildi

Cumhuriyet’in ilan edilmesinin ardından aynı gün cumhurbaşkanlığı seçimi gerçekleştirildi. Gizli oylamada 158 milletvekilinin tamamının desteğini alan Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı oldu. Meclis kürsüsünden yaptığı ilk konuşmada, Türk milletinin bağımsızlık mücadelesine ve yeni devletin geleceğine ilişkin değerlendirmelerde bulunan Atatürk, konuşmasını şu sözlerle tamamladı: “Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır.” Yeni yönetim sisteminin oluşturulması kapsamında hükümetin kuruluş yöntemi de yeniden düzenlendi. İlk hükümeti kurma görevi İsmet Paşa’ya verilirken Fethi Bey, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına seçildi.

29 Ekim Nasıl Millî Bayram Oldu?

Cumhuriyet’in ilanı, Ankara başta olmak üzere ülkenin farklı bölgelerinde kutlamalarla karşılandı. 1924 yılında yayımlanan kararnameyle Cumhuriyet’in ilanının törenlerle ve 101 pare top atışıyla kutlanması kararlaştırıldı. 19 Nisan 1925’te kabul edilen düzenlemeyle 29 Ekim, Türkiye’nin millî bayramı olarak belirlendi. O tarihten bu yana Cumhuriyet Bayramı, her yıl yurt genelinde ve yurt dışındaki temsilciliklerde düzenlenen etkinliklerle kutlanıyor. 28 Ekim 1923 gecesi Çankaya Köşkü’nde dile getirilen karar, ertesi gün Meclis’in oylarıyla devletin yönetim biçimine dönüştü. 29 Ekim 1923, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş tarihinin ve milli egemenliğe dayalı yönetim anlayışının simgesi olarak tarihteki yerini aldı.