Diyarbakır'ın İsmi Nereden Gelmektedir?

Anadolu’nun en kadim yerleşimlerinden biri olan Diyarbakır, yalnızca surları, mimarisi ve kültürel çeşitliliğiyle değil, adıyla da yüzyıllardır merak uyandırıyor. Mezopotamya’nın kuzeyinde stratejik bir noktada kurulan şehir, tarih boyunca birçok uygarlığın egemenliği altına girerken her dönem farklı bir kimlik kazandı. Bu değişim süreci, kentin adının da zaman içinde dönüşmesine neden oldu. Diyarbakır isminin kökeni, aslında şehrin binlerce yıllık serüveninin kısa bir özeti niteliğinde.

Tarihin İlk Sayfalarında Amida Adı

Diyarbakır’ın bilinen en eski adı Amida olarak kayıtlara geçti. Arkeolojik bulgular ve yazılı kaynaklar, MÖ 3000’li yıllarda bu ismin kullanıldığını ortaya koyuyor. Urartular döneminde surlarla çevrili güçlü bir yerleşim olan Amida, askeri ve ticari açıdan önemli bir merkezdi. Şehrin sağlam bazalt taşlardan inşa edilmiş surları, bu dönemin savunma anlayışını yansıtırken Amida adı da uzun süre bölgeyle özdeşleşti.

Roma ve Bizans Dönemlerinde İsmin Evrimi

Roma İmparatorluğu’nun hâkimiyetiyle birlikte şehir, askeri üs ve yönetim merkezi olarak önemini artırdı. Bu dönemde Amida ismi Roma ve Bizans kaynaklarında farklı telaffuzlarla yer aldı. Yazıtlarda Amid, Amide, Emit ve O’mid gibi biçimlere rastlandı. Bu çeşitlilik, farklı dillerin ve kültürlerin şehir üzerindeki etkisini açıkça gösterdi. Bizans döneminde Diyarbakır, hem dini hem de idari açıdan bölgenin kilit kentlerinden biri olmayı sürdürdü.

Kara Amid ve Türkmen Etkisi

11. yüzyıldan itibaren Türklerin Anadolu’ya yerleşmesiyle birlikte şehir yeni bir döneme girdi. Türkmen toplulukları, Diyarbakır’a ulaştıklarında şehrin siyah bazalt taşlardan oluşan mimarisinden etkilendi. Bu nedenle kent, Kara Amid olarak anılmaya başlandı. Siyah surlar ve yapılar, kente güçlü ve etkileyici bir görünüm kazandırırken bu adlandırma, halk arasında uzun süre kullanıldı. Kara Amid ismi, şehrin fiziksel özelliklerinden doğan en dikkat çekici adlardan biri olarak öne çıktı.

Diyâru Bekr Adının Ortaya Çıkışı

7. yüzyılda Arapların bölgeyi fethetmesiyle birlikte Diyarbakır, İslam dünyasının önemli merkezlerinden biri haline geldi. Bu dönemde şehre yerleşen Bekr bin Vail kabilesi, kentin adında belirleyici rol oynadı. Arap kaynaklarında şehir Diyâru Bekr yani “Bekr’in yurdu” olarak anılmaya başlandı. Bu ad, zamanla hem şehirle hem de çevresindeki geniş bölgeyle bütünleşti. Diyâru Bekr ismi, yüzyıllar boyunca resmi ve yaygın bir kullanım alanı buldu.

Osmanlı Döneminde Diyarbekir Kullanımı

Osmanlı İmparatorluğu’nun bölgeyi hâkimiyeti altına almasıyla birlikte şehir, önemli bir eyalet merkezi haline geldi. Bu dönemde kentin adı Diyarbekir olarak kayıtlara geçti. Ancak bu isim, yalnızca şehir merkezini değil, aynı zamanda çevresindeki geniş coğrafyayı da kapsayan bir bölgeyi ifade ediyordu. Osmanlı arşivlerinde Diyarbekir Eyaleti olarak geçen bu kullanım, idari yapılanmanın bir parçasıydı ve uzun yıllar resmî belgelerde yer aldı.

Cumhuriyetle Birlikte Diyarbakır Adı Resmileşti

20. yüzyılın ilk yarısında, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş süreciyle birlikte şehir isimleri üzerinde dil ve köken tartışmaları yoğunlaştı. 1937 yılında, şehir adının etimolojik olarak değerlendirilmesi gündeme geldi. Yapılan incelemelerde, Diyarbekir adının zamanla Diyarbakır biçimine evrilmesi gerektiği görüşü benimsendi. Bu değerlendirmede, “bakır memleketi” anlamına gelen Diyarbakır ifadesinin Türkçe açısından daha uygun olduğu vurgulandı. Aynı yıl alınan karar doğrultusunda şehir, resmî olarak Diyarbakır adını aldı.

Bir İsmin Taşıdığı Medeniyetler Mirası

Diyarbakır ismi, binlerce yıl boyunca farklı dillerde, kültürlerde ve yönetimlerde şekillendi. Amida’dan Kara Amid’e, Diyâru Bekr’den Diyarbekir’e uzanan bu uzun yolculuk, şehrin çok katmanlı tarihini gözler önüne seriyor. Bugün Diyarbakır adı, yalnızca bir coğrafi tanım değil; Mezopotamya’nın, Anadolu’nun ve farklı medeniyetlerin ortak mirasını temsil eden güçlü bir simge olarak varlığını sürdürüyor.

Kaynak: Zeki Ersin Yıldırım