Diyarbakır'a Kimler Diyarbekir Der?

Diyarbakır'ın adı, tarih boyunca farklı biçimlerde kullanılmış ve bu durum günümüzde de zaman zaman tartışma konusu olmuştur. Özellikle bazı kesimlerin hl 'Diyarbekir' ifadesini tercih etmesi, kentin tarihsel geçmişi ve kültürel hafızasıyla yakından ilişkilidir. Diyarbakır'a kimlerin Diyarbekir dediği sorusu, yalnızca bir isim meselesi değil; aynı zamanda tarih, dil ve toplumsal alışkanlıkların bir yansıması olarak karşımıza çıkıyor.

Diyarbekir İsminin Tarihsel Kökeni

Diyarbekir ismi, sanılanın aksine İbranice kökenli değildir. Bu adlandırma, Arapça 'Diyar-ı Bekr' ifadesinden türemiştir. Anlamı ise 'Bekr'in yurdu'dur. 7. yüzyılda İslam ordularının bölgeyi fethetmesinin ardından, Bekr bin Vail kabilesine mensup topluluklar bu topraklara yerleşmiştir. Bu gelişmeyle birlikte şehir ve çevresi, Arap kaynaklarında Diyar-ı Bekr olarak anılmaya başlanmıştır. Zamanla bu kullanım, sadece Araplar arasında değil, bölgedeki diğer halklar arasında da yaygınlaşmıştır.

Osmanlı Döneminde Diyarbekir Kullanımı

Osmanlı İmparatorluğu döneminde Diyarbekir ismi resmî belgelerde uzun yıllar kullanılmıştır. Osmanlı idari sisteminde şehir, Diyarbekir Eyaleti adıyla anılmış ve bu isim hem merkez kent hem de çevresindeki geniş coğrafyayı kapsayan bir terim haline gelmiştir. Bu nedenle Osmanlı arşivleriyle ilgilenen tarihçiler, araştırmacılar ve klasik Osmanlı terminolojisine aşina olan çevreler, Diyarbekir adını tarihsel bir referans olarak kullanmaya devam etmektedir. Günümüzde de Osmanlı dönemiyle ilgili metinlerde bu ad sıkça karşımıza çıkmaktadır.

Yaşlı Kuşakların Dil Alışkanlıkları

Diyarbakır'a Diyarbekir diyenlerin önemli bir bölümünü ileri yaştaki bireyler oluşturmaktadır. Cumhuriyet öncesi dönemde doğmuş ya da aile büyüklerinden bu şekilde duymuş kişiler için Diyarbekir ifadesi, alışkanlıkla kullanılan bir isimdir. Özellikle kırsal kesimlerde ve geleneksel aile yapısının güçlü olduğu çevrelerde bu kullanım hl canlılığını korumaktadır. Bu durum, isim değişikliğinden çok, kuşaklar arası aktarımın doğal bir sonucu olarak değerlendirilmektedir.

Resmî Değişiklik ve Diyarbakır Adının Kabulü

Cumhuriyet döneminde, şehir isimlerinin Türkçeleştirilmesi ve etimolojik açıdan yeniden değerlendirilmesi süreci başlamıştır. 1930'lu yıllarda yapılan dil çalışmaları sonucunda, Diyarbekir adının Diyarbakır olarak kullanılması kararlaştırılmıştır. Bu değişiklikle birlikte şehir, resmî olarak Diyarbakır adını almıştır. Devlet kurumları, eğitim sistemi ve resmî yazışmalar bu tarihten itibaren Diyarbakır adını benimsemiş ve yaygınlaştırmıştır. Yeni nesiller için Diyarbakır ismi, doğal ve tek doğru kullanım haline gelmiştir.

Diyarbekir İfadesinin Günümüzdeki Kullanımı

Günümüzde Diyarbekir ifadesi, daha çok tarihsel bağlamda ya da nostaljik bir anlatım içinde kullanılmaktadır. Bazı edebi eserlerde, eski belgelerde veya tarih sohbetlerinde bu ad tercih edilebilmektedir. Ayrıca Osmanlı dönemine vurgu yapmak isteyen bazı akademik çalışmalarda da Diyarbekir kullanımı görülmektedir. Bunun dışında günlük hayatta bu ismin tercih edilmesi giderek azalmış, Diyarbakır adı yaygın ve baskın hale gelmiştir.

İsim Tartışmasının Kültürel Boyutu

Diyarbakır ile Diyarbekir arasındaki fark, yalnızca bir harf değişiminden ibaret değildir. Bu durum, şehrin tarih boyunca farklı kültürlerin etkisi altında kalmasının bir sonucudur. Diyarbekir diyenler genellikle tarihsel belleğe ve geçmiş dönem adlandırmalarına atıfta bulunurken, Diyarbakır ifadesi modern Türkiye'nin resmî ve güncel kimliğini temsil etmektedir. Her iki kullanım da kentin zengin geçmişine işaret ederken, günümüzde resmî ve toplumsal kabul gören ad Diyarbakır olarak öne çıkmaktadır.

Diyarbakır'a kimlerin Diyarbekir dediği sorusu, bu yönüyle bir dil tercihi olmanın ötesinde, tarihsel mirasla kurulan bağın ve kuşaklar arası alışkanlıkların doğal bir yansıması olarak değerlendirilmektedir.

Kaynak: Zeki Ersin Yıldırım